I.3. XVe siècle
Alberti,
Leon Battista, Momus, vel de Principe (vers 1443) ; édition critique et trad. it.
R. Consolo, A. Di Grado et N. Balestrini, Gênes, Costa e Nolan, 1986 ; tr. fr.
CL. Laurens, Momus ou le Prince,
Paris, Les Belles Lettres, 1993.
Angelus
de Clavasio, Summa Angelica de casibus conscientiae, 1488 ; Strasbourg, 1515.
Commynes,
Philippe de, Mémoires, présentation
J. Dufournet, Paris, Gallimard, 1972.
Piccolomini,
Aenas Silvius (Pie II -), De curialium miseriis ; Le
miserie della vita di corte, éd. G. Paparelli, Salerno, 1970.
Poggio
Bracciolini et Bruni, Leonardo, Pogii
dialogus et Leonardi Aretini oratio adversus hypocrisim, ad fidem Mss. Ipsius
Bibliothecae nunc primum editus et emendata [sic] a Hieronymo Sincero Lotharingo
Cabilo-Narbonensi, Lyon, ex typographia Anissoniana, 1579 (pour 1679).
Villon,
François, Ballades en argot homosexuel,
éd. bilingue Thierry Martin, Paris, Editions Mille et Une Nuits, 1998.
Aboav, Emmanuel, Nomologia
o Discursos Legales, Amsterdam , 1629.
Abram, Nicolas,
SJ, Pharus Veteris Testamenti sive
sacrarum quaestionum libri XV [...] Quibus accesserunt eiusdem authoris De
veritate et mendacio libri IV, Pontamousson, 1648.[BN : A 1333]
Accetto, Torquato,
Della dissimulazione onesta, Naples,
1641; Nigro (éd.), Gênes, Costa e Nolan, 1987 et Torino, Einaudi, 1997 ; trad.
fr. par M. Blanc-Sanchez : De l'honnête
dissimulation, Verdier, 1990, et trad. partielle par René de Cecatty, in Le
Temps de la réflexion, (Le faux), 1984, p. 194-211.
—
Rime
amorose, éd. S. Nigro, Turin, Einaudi, 1987.
Affinati d'Acuto,
Giacomo, Il muto che parla. Dialogo ove si
tratta dell'eccellenze e de' diffetti della linga umana, e si spiegano più
di 190 concetti scritturali sopra il silenzio […] , Venezia, M. A.
Zaltiero.
Álamos de Barrientos, Baldassar, Aforismos al Tacito
español, éd. J. A. Fernández-Santamaría, Madrid, Centro de estudios
constitucionales, 1987.
— Discurso
político al Rey Felipe III al comienzo de su reinado, éd. M. Santos Lopez,
Barcelona, Anthropos, 1990; trad. française, J. M. Guardia, L'Art
de Gouverner (faussement attribué à Perez), Paris, Plon, 1867
Aleandro, Girolamo,
Del modo che tener devono i saggi e
letterati cortigiani per non essere dalla corte (quasi da novella Circe) in
sembianze di brutti animali trasformati; in Aleandro,
Girolamo, Rocco, Girolamo; Giovanetti, Marcello, Esercizi
Fisiognomici, éd. Lucia Rodler, Palermo, Sellerio, 1996. (tiré de Saggi
Accademici dati in Roma nell'Accademia del Sereniss. Prencipe Cardinal di Savoia
da diversi nobilissimi ingegni, raccolti e publicati da Monsign. Agostino
Mascardi..., Venise, 1630).
Alexandre, Noël
(Le Père), (dissertation Sur les équivoques
et les restrictions mentales) Theologia
dogmatica et moralis secundum ordinem catechismo Concilii Tridentini, 10
vol., Paris, 1694, t. 9, partie 3, saec. 4, Dissert. 43
Althusius,
Johannes, Politica methodice digesta,
1603 ; reprint. de la 3e éd. (1614), Cambridge, 1932 ; trad. angl. de F. S.
Carney, Indianopolis, 1964—(1995) [Prudence, dissimulation chap. XXI-XXVII]
Amelot de la Houssaye, Commentaire des dix premiers
livres des Annales de Tacite, Paris, 1735.
Ames, William, Conscience
with the power and cases thereof, sans lieu, 1639, reprint Amsterdam
New-York, Theatrum orbis terrarum, Amsterdam, 1968.
Ammirato, Scipione,
Discorsi sopra Cornelio Tacito,
Florence, F. Giunti, 1594; Discours
politiques et militaires sur C. Tacite..., trad. fr. L. Melliet, 1628.
— Della
segretezza, Venise, Giunti, 1598; republié in Opuscoli, Florence, Massi e Landi, 1640.
—
Se per alcuno immaginario modo si dà
accidente alcuno per lo quale si possa permetter di dir bugia, publié par
R. De Mattei, appendice de II pensiero
politico di Scipione Ammirato, Milan, 1963 ; Che i principi dovrebbono aver sempre pronto uno scudo da offrir agli
occhi de' riguardanti per celar le cose piggiori, ibid; Con quanto riguardo si
debba procedere intorno al celare o scuoprire gl'affari e l'animo suo altrui,
ibid.
ANONYMES :
—
Antiche (Le) memorie del nulla,
Introduction Carlo Ossola, traduction et notes Linda Bisello,
Roma, Edizioni si storia e litteratura, 1997 [textes
de Luigi Manzini, Marin Dall'Angelo, Raimondo Vidal, Jacques Gaffarel, Emmanuel
Tesauro, Antonio Glielmo, etc.].
—
Contre un dissimulé, in Pièces
différentes, Bibliothèque nationale, ms fr. ancien fonds, 2582, f. 4-7.
—
Aphorismes ou Sommaires de la
doctrine des Jésuites, et de quelques autres docteurs de l'Eglise romaine ; par
lesquels le vrai christianisme est corrompu... traduits de latin en français
jouxte la copie imprimée en Allemagne, (S.l.,), 1409 [sic pour : 1609].
—
Doctrines morales et politiques des
Jésuites, Paris, Jules Labitte, 1844.
—
Privata
monita Societatis Jesu, ...,
Notobirgae, 1612 (1). Le Istruzioni
Segrete della Compagnia di Gesù, M&B Publishing, Milan, 1996.
Antonius a Burgundia, Linguae vitia et remedia,
Antwerp, 1631 ; éd. T. Van Houdt, Imago Figurata. 1, Turnhout, 1999.
Arnauld, Antoine, Théologie
morale des Jésuites, 1643, in Œuvres,
43 vols., 1779, repr., Bruxelles, Culture et Civilisation, 1964-1967, vol. 29.
Arnigio,
Bartolomeo, Discorso intorno al Sileno,
impresa degli Academici Occulti, in Rime degli Academici Occulti con le loro
imprese e discorsi, Brescia, V. di Sabbio, 1568.
— Le
Dieci veglie…, Brescia, Giuseppe Marchetti, 1576 ; Les
Veilles…, trad. P. de Larivey, Troyes, P. Chevillot, 1608.
Aubignac, François
Hédelin, abbé d', La pratique du théâtre,
Paris, A. de Sommaville, 1657 ; éd. P. Martino, Paris, 1967 et Genève,
Slatkine 1996.
Azorius, Joannes
(Juan Azor), Institutionum moralium in
quibus questiones ad conscientiam… pertinentes breviter tractantur, 3
vols, lyon, 1600 (vol. 1 et 3).
Azpilcueta,
Martin, (Navarra),Commentarius in cap.
Humanae Aures, XXII. qu. V. De veritate responsi; partim verbo expresso, partim
mente concepti. & de arte bona & mala simulandi, Roma, 1584. Également
in D. Martini ab Azpilcueta Navarri I. U.
D. Praeclarissimi Commentaria, 3 vols. in 2, Venise, 1588.
— Commentarius
de silentio in divinis officiis prazsertim in choro srvando super cap. In loco
benedictionis s. q. 4 […] desumptus ex Enchiridio, sive manuali de oratione,
et horis canonicis, Romae, in Aed. Populi Romani, 1580.
Bacon, Francis, The
works of Francis Bacon, sous la direction de James Spedding, Robert Ellis
and Douglas Denon Health, Nouvelle édition, Londres 1887-1892, reprint,
Stuttgart, 1986.
— The
Letters and Life of Francis Bacon, Including All His Occasional Works, 7
vols, London 1890.
-
The Essayes or Counsels, Civill and
Morall, ed. Michael Kierman, Clarendon Press, Oxford, 1985 ; Essais, édition bilingue, traduits et introduits par Maurice
Castelain, Aubier, 1979.
-
La Sagesse des Anciens, trad. J.-P.
Cavaillé, Vrin, 1997.
Baldoni,
Bernardino, Il segretario, Venitia,
Heredi di G. Guerigili, 1628
Baldi, Camillo, Trattato
come da una lettera missiva si conoscano la natura e qualità dello scrittore,
Carpi, 1622 ; Edizioni Studio Tesi, Pordenone, 1992 ; trad. fr. La
Lettre Déchiffrée, Les Belles Lettres, 1993.
- Politiche
considerazioni sopr una lettera d'Anton' Perez al duca di Lerma, del modo di
acquistar grazia del suo signore, e acquistata conservare, Carpi, 1622 ;
Bologna, Mascheroni, 1623.
Balduin,
Friedrich, Tractatus, Luculentus,
Posthemus, Toti Reipublicae Christianae Ulitilissimus, de Materia rarissime ante
hac enveleata, Casibus nimirum Conscientiae…, Francfort, 1624 (2e
éd.).
Balzac,
Jean-Louis, Guez de, Les Œuvres,
publiées par Valentin Conrart, Paris, T. Jolly, 1665, 2 vols.
Barbosa Homem, Discursos
de la iuridica, y verdadera Razon de Estado..., Coimbra, 1629.
Barlaeus, Caspar, De
Bono Principe, adversus N. Machiavelli Florentini…, Amsterdami, Guilielmi
Blaev, 1633.
Barnes, John,Traicté
et dispute contre les équivoques, Paris, 1625; dissertatio
contra Aequivocationes, Paris, 1625.
Battista, Giuseppe,
L'apologia della menzogna, in
Calcagnini et autres, Elogio della
menzogna, Palerme, 1991.
Becanus, Martin, Compendium
manualis controversarium huius temporis de fide ac religione..., Luxembourg,
Hubertus Reulant, 1625.
Bernini, Gian
Lorenzo, L'impresario, éd. M.
Ciavolella, Roma, Salerno editrice, 1992.
Betti, Claudio, Trattato
della verità e della bugia, Bibl. communale dell'Archiginnasio, Bologna,
ms B. 3434.
Brignole Sale,
Anton Giulio, Tacito Abburattato, Gênes,
Calenzani, 1643 ; extraits in extraits in B. Croce et S. Caramella
(éd.), Politici e moralisti del Seicento,
Bari, 1930, p. 175-254.
Boccalini, Traiano,
Ragguagli del Parnasso e pietra del
paragone politico, édité par L. Firpo, 3 vol, Bari, 1934-1948. Trad. fr.
Philippe de Fougasses : Trajan Buccalin, Les cent premières nouvelles et advis de Parnasse, Paris, Adrian
Perier, 1615.
Bodin, Jean, Colloque
entre sept scavans qui sont de differens sentimens des secrets cachez des choses
releves, trad. anonyme du Colloquium
heptaplomeres de J. Bodin. texte présenté et établi par F. Berriot, Genève,
1984.
— Les
six livres de la République, Paris, 1576; Paris, Fayard, 1986 (éd. Lyon
1593)
— Selected
Writings on Philosophy, Religion and Politics, ed. P. L. Rose, Genève,
1980.
Bonaventura,
Federico, Della ragion di stato e della
prudenza politica, Urbino, 1623.
Bossuet, Jacques-Bénigne,
Politique tirée des propres paroles de l'Écriture
Sainte, 1709, éd. J. Le Brun, Genève, Droz, 1967.
Botero, Giovanni, Della
ragion di stato, Venise, 1589; éd. L. Firpo, Turin, UTET, 1948; trad. fr.
G. Chappuys, Raison et gouvernement d'estat en diz livres, Paris, 1599.
Bouchard,
Jean-Jacques, Journal, édité par E.
Kanceff, 2 vol, Turin, Giappichelli, 1976 et 1977.
Bouhours,
Dominique, SJ, Les entretiens d'Ariste et
d'Eugène, Paris, Mabre Cramoisy, 1671 [IIIe entretien : Le secret].
Bourdonné (de), Le
courtisan désabusé ou Pensées d'un gentilhomme qui a passé une grande partie
de sa vie dans la cour et dans la guerre, Paris, 1658 (Paris, 1665).
Bozius, Thomas (Tommaso
Bozio, OP), De Imperio virtutis sive
Imperia pendere a veris virtutibus non a simulatis, libri duo. adversus
Machiavellum, B. Bonfadini, Roma, 1593.
Bruno, Giordano, Spaccio
della Bestia trionfante, Paris, 1584 ; Expulsion
de la bête triomphante, trad. J. Balsamo, in Œuvres
complètes de Giordano Bruno, sous la direct. De N. Ordine et de Y. Hersant,
t. V, 1-2, Paris, Les Belles Lettres, 1999.
Cabot, Vincent, Les
politiques, Toulouse, 1630.
Calcagnini, Celio,
Descriptio silentii, in Opera
aliquot, 1544, p. 41-44. trad. Description
du silence par M. Gallot, in Calcagnini et autres, Eloge
du mensonge, Le Passeur, Nantes, 1993.
Calderon De La Barca, Pedro, En la vida todo es verdad y
todo mentira, 1664 ; ed. Don William Cruickshank, Londres, 1971.
Calvin, Jean, L'excuse
de Jean Calvin à Messieurs les Nicodémites, sur la complainte qu'ils font de
sa trop grande rigueur, 1544 ; éd. F. Higman, Three
french Treatises, The Athlone Press of the University of London, 1970.
—Contre
la secte phantastique et furieuse des Libertins, qui se nomment spirituelz,
1545 ; Opera Calvini, t. VII,
col. 145-248. Epistre contre un certain cordelier suppost de la secte des libertins
lequel est prisonnier à Rouen, ibid.,
341-364.
Campanella, Tomaso,
Poesie, éd. G. Gentile, Florence,
1939.
— Aphorismi
politici, éd. L. Firpo, Turin, 1941; Aphorismes
politiques, trad. P. Caye et C. Monet, Centre de philosophie politique et
juridique, Université de Caen, 1993.
—Lettere,
éd. L. Firpo, Florence, 1951.
— Tutte le opere,
I : Scritti letterari, édité par L.
Firpo, Milano, Mondadori, 1954.
— Articuli
Prophetales, éd. Germana Ernst, Florence, 1971.
—Delle
virtù e dei vizi in particolare (Theologicorum,
liber X), éd. par R. Amerio, Roma, Centro Internazionale di studi
umanistici, 1978, vol. II.
—
Œuvres choisies de Campanella, précédées
d'une notice par Louise Colet, Poésies,
Cité du Soleil, lettres, jugements et témoignages, Paris, Lavigne, 1884.
Canonieri, Pietro
Andrea, Del perfetto corteggiano e d'ell'Uffizio
del prencipe verso il corteginano, Roma, 1609.
-
Dell'introduzione alla politica
alla ragion di Stato et alla pratica del buon governo libri diece, Anvers,
1614 [cap. XVII, Se sia lecito al Principe
ingannare].
Capaccio, Giulio
Cesare, Il secretario, Roma, Accolti e
Capelli, 1589.
Caramuel, Juan, Theologia
moralis fundamentalis..., Francofurti, 1652-1653 [fundamenta
LXI : De mendacio, et LXII : De restrictionibus mentalibus].
—
Haplotes de restrictionibus mentalibus,
Lyon, 1672.
Cardan, Jérôme, H.
Cardani Mediolanensis Philosophi ac Medici celeberrimi Opera tam Hactenus
excusa; his tamen aucta et emandata; quam nunquam alias visa..., éd.
Charles Spon, Lugduni, 1663;
reprint Opera omnia, 10 vol.,
Stuttgart-Bad Cannstatt, 1966.
—De Sapientia libri V, quibus omnis
humanae cursus vivendique
ratio explicatur, Norimberga, J. Petreio, 1544; Opera
omnia, vol. I.
— De
secretis, Opera omnia, vol. II, p.
537-551.
—Proxeneta,
sive prudentia civilis..., Lugdunum Batavorum, Elzevier; Opera
omnia, vol. I; La science du monde ou
la sagesse civile..., Choppin, Paris, Toussaint Quinet, 1652.
— Elogio
di Nerone, Vérone, Philobyblon, 1986.
— Ma
vie, trad. J. Dayre, révisée par E.Wolff, Paris, 1991.
Casoni, Guido, Emblemi
politici, Venezia, P. Baglioni, 1632.
Castelli,
Ottaviano, La Sincerità trionfante, overo
l'Erculeo ardire, favola boscareccia, Roma, V. Mascardi, 1639.
Castiglione,
Baldassar, Il libro del Cortegiano,
1528 ; Il libro del Cortegiano,
introduction de A. Quondam et notes de N. Longo, Milan, Garzanti, 1981 ; Le
livre du courtisan, présenté et traduit de l'italien d'après la version
de Gabriel Chappuys (1580) par Alain Pons, Paris, 1987 (1991).
Castiglione,
Valeriano, Statista regnante, Lyon,
1628.
Caussin, Nicolas, La
Cour Saincte, ou Institution chrétienne des
Grands..., Paris, 1624.
Chapelain, Jean, Dialogue
de la gloire, Bibliothèque Nationale, Fr 12848. In J.-E., Fidao-Justiniani,
L'esprit classique et la préciosité au XVIIe siècle, Paris, 1914,
p. 147-190.
- Opuscules
critiques, éd. par Alfred C. Hunter, Paris, Droz, 1936.
- Soixante-dix-sept
lettres inédites à Nicolas Heinsius, 1649-1658, pub. par B. Bray, La Haye,
M. Nijhoff, 1966.
Charron, Pierre, De
la sagesse, Bordeaux, 1601; 2e éd. modifiée, Paris, 1604; éd. B. de
Negroni, Paris, Fayard, Corpus des œuvres de philosophie en langue française,
1986.
— Discours
chrêtien sur la bénédiction donnée par Isaac à Jacob son fils puîné,
pensant la donner à Esaü son aîné, in De
la Sagesse, éd. B. de Negroni (voir supra).
Chevreau, Urbain, L'escole
du sage ou le caractère des vertus, et des vices, Paris, Michel Bobin,
1659.[liv 1, chap. 10 : L'hypocrite ; chap. 21 : Le deffiant ;
liv. 2, chap. 4, Du silence ; liv. 3, chap. 3, De sa charité ; chap.
7 : De sa prudence]
Chiaramonti,
Scipione, Della ragion di Stato,1635.
Chokier, Ioanne, Thesaurus
politicorum aphorismorum..., Roma, Batolomeo Zanetti, 1611 (Moguntiae, sumpt.
Ioannis Theob. Schonwetten, 1613).
Ciampoli,
Giovanni, Discorso di Monsignor Ciampoli
sopra la corte di Roma, in M. Guglielminetti et M. Masoero, Lettere e prose
inedite... di G. Ciampoli, Studi
Secenteschi, XIX, 1978, p. 131-237.
Clapmar, Arnold, De
arcanis rerum publicarum, Brême, 1605; éd. 1644, introduite par Ioan Corvinus
et commentée par C. Besold. De
Arcanis Imperii, magnam partem correctus, auctus et castigatus, per Martinum
Schoockium [...] Qui adjecit plures libros Arcanorum, qua generalium, qua
specialium eodem pertinentium, Francofurtu ad Oderam, 1668 [BN : E 3376],
[quelques pages traduites en Italien in L. Firpo, Il
pensiero politico del Rinascimento e della Controriforma, Grande
antologia filosofica, vol. X, Milan, 1966, p. 792-795.]
Clasen, Daniel, De
religione politica liber unus, Magdeburgi, Müller, 1655 ; seconde édition,
Servestae, 1681.
Collodio, Andrea, Disputatio
politica de Tiberi dissimulatione, Lucques, 1616.
Coignet, Matthieu Instruction
aux princes pour garder la foi promise, Jean Dupuys, Paris, 1584. Cf. titre
des ms BN ancien fonds 643 et 644 : Instruction
des princes à garder la foi, en plusieurs discours politiques sur la vérité
et le mensonge.
Conte di Verrua [ attribué
à], Avvertimenti utilissimi per quelli
che vogliono entrare in corte, Casanatense ms. 2096 et 2371, pubblié in
Miscellanea di storia italiana, edita per cura della Regia deputazione di storia
patria, Serie I, t. I , Turin, 1862, p. 321-352.
Contzen, Adam, Politicorum
libri decem in quibus de perfectae reipublicae forma, virtutibus et vitiis
institutione civium, legibus, magistratu ecclesiastico, civili, potentia
Reipublicae…, Moguntiae, Ioannis Kinckii, 1621 [lib. III, cap. IV :
astutiam prudentia imitatricem Reipublcae noxiam esse.]
Costo, Tomaso; Benvenga,
Michele, Il segretario di lettere, éd. S. Nigro, Palerme, 1991.
Cureau de la Chambre, L'art de connoistre les hommes...,
Amsterdam, 1660.
Cyrano de Bergerac,
Œuvres complètes, éd. J. Prévot,
Paris : Belin, 1977.
— Mazarinades,
éd., intro et notes par M.-M. Fragonard, Mugron, Editions InterUniversitaires,
1989.
—
Cyrano relu et corrigé. Lettres, Estats
du Soleil, Fragment de Physique, éd. M. Alcover, Genève, Droz, 1990.
— Lettres
satiriques et amoureuses, précédées de Lettres diverses, présentation de
Jean-Charles Darmon, Paris, Desjonquère, 1999.
Da Castro,
Roderico, Medicus-politicus, sive de
officiis medico-politicis tractatus..., Hamburgi, ex bibliopolio Frobeniano,
1614 [lib. III, chap. IX : Liceatne medico
aegrum fallere valetudinis gratia]
Daenens, F., Encomium
mendacii ovvero del paradosso, in La
menzogna, a cura di F. Cardini, Firenze, 1989, p. 99-119.
Daniel, Gabriel,
SJ, Des équivoques et des restrictions
mentales, in Entretiens de Cleandre et
d'Eudoxe sur les Lettres au provincial, A Cologne, chez Pierre Marteau,
1694.
D'Apeillyz, Lettres
curieuses, [lettre XXI : Sur le mal de l'hypocrisie], Bibliothèque
Nationale, ms fr. ancien fonds, 2590.
Della Casa,
Giovanni, De officiis inter potentiores et
tenuiores amicos, Prose, éd. Di
Benedetto, Turin, UTET, 1970. Tr. fr. de Colletet, Les devoirs mutuels des grands seigneurs et de ceux qui les servent, ou
l'art de vire à la cour et de converser avec les grands..., Paris, 1648.
— Galateo
ovvero de'costumi, éd. C. Cordiè,
Milan, 1993 ; Galatée ou Des manières,
présenté et traduit de l'italien d'après la version de Jean Tournes (1598)
par Alain Pons, Quai Voltaire, Paris, 1988.
Della Porta,
Giambattista, De humana physiognomia,
Naples, 1586 ; La Fisionomia
dell'huomo, et la celeste… libri sei. Tradotti di Latino in Volgare… Con
la fisionomia naturale di Monsignor Giovanni Ingegneri, di Polemone, &
Adamantio, Venise, 1652. [cf. lib. IV, 30].
—
De furtivis literarum notis, vulgo de
ziferis libri IV, Naples, 1563 ; Criptologia,
éd. G. Bellonci, Roma, Centro Internazionale di Stdi Umanistici, 1983.
—
Magia naturale, Naples, 1611
(liv. XVI : Le zifere o della scrittura
segreta), éd.R. Lucariello, Naples, 1996 ; La
magie naturelle : ou les secrets et miracles de la nature, Les éditions
du prieuré, Rouvray, 1993.
Desmarets, François
[avocat à la cour], La religion du
serment contre l'artifice de parole ou l'équivoque dans les dépositions
des témoins, interrogatoires des accusés, recollements, confrontations,
serments promissoires, affirmations décisoires, & autres actes tant en matière
civile que criminelle, sur les mémoires de Messires Simon Vigor, Conseiller du
Roi en son Grand Conseil et de Maître Antoine Allen, conseiller au présidial
de Troyes, Paris, 1682.
Dethlev, Johann,
Silentium sacrum, sive de occultatione mysterirum apud veteres christianos,
dissertatio […], Kiloni, J. Reumanni, 1689.
Drexel, Hieremias,
Orbis Phaëton, hoc est de universis
vitiis linguae, Munich, 1629.
Ducci, Lorenzo, Arte
aulica (...). Nella quale s'insegna il modo, che deve tener, possessore
della gratia del suo Principe, Ferrare, Vittorio Baldini, 1601 ; (Viterbe,
1615).
Erasme, Opera,
ed. Io Clerc, Leiden, 1703-1706, 10 vol. Commentaires à Paul, Ad
Galatas, vol. VI ; Paraphrase de Paul, Ad
Galatas, vol. VII [trad. Anglaise JJ. B. Payne, A. Rabil, W. S. Smith,
Erasme, Collected Works, vol. 42,
Toronto, 1984] ; Utilis admonitio adversus
mendacium et obtrectationem utilis admonitio, vol. X, col. 1683-92.
Esprit, Jacques, La
fausseté des vertus humaines, 1678, éd. P. Quignard, Paris, Aubier, 1996.
Faret, Nicolas, L'Honneste
homme ou l'art de plaire à la court, Paris, 1630 ; éd. Maurice Magendie,
PUF, 1925.
—
Recueil de lettres nouvelles,
Paris, T. Du Bray, 1627.
Fitzherbert,
Thomas, The First Part of a Treatise
concerning Policy and Religion, Douai, 1606.
— The
Second Part of a Treatise concerning Policy and Religion, Douai, 1615 .
—
An sit utilitas in scelere, vel de
infelicitate principis machiavellani, contra Machiavellum et Politicos eius
sectatores, Roma, 1610.
Frachetta,
Girolamo, Discorso della ragione di Stato,
in L'idea del libro de' governi di stato e
di guerra, Venise, 1592.
Garasse, François,
S.J., La doctrine curieuse des beaux
esprits de ce temps ou prétendus tels, Paris, S. Chappelet, 1623.
Garnet, Henry,
S.J., A treatise of Equivocation,
edited by David Jardine, Londres,1851 (A
Treatise against Lying and Fraudulent Dissimulation, Newly overseen by the
Author and published in defence of Innocency).
Garzoni, Tomaso, L'Hospidale
de'pazzi incurabili ; L'Hospital des fols incurables, trad. par
François de Clarier, éd. A. Fiorato, Paris, honoré Champion, 2001.
Gentili, Alberico,
Disputationes duae ; I. De actoribus
et spectatoribus fabularum non notandis ; II. De abusu mendacii,
Hanoviae, apud G. Antonium, 1599.
Gentillet,
Innocent, (L'Anti-Machiavel :) Discours sur les moyens de bien gouverner et
maintenir en bonne paix un royaume ou autre principauté (...) contre Nicolas
Machiavel, Florentin..., éd. de 1576, avec commentaire et notes par C. E.
Rathé, Genève, Droz, 1968.
Gracián, Baltasar,
Obras completas, Edición de Arturo
del Hoyo, Madrid, Aguilar, 1960.
— Obras
completas, I. Edición de Miguel Batlori y Ceferino Peralta. Madrid, Atlas,
1969.
—
Agueza y arte de ingenio (1648) ;
La pointe ou l'art du génie,
traduction intégrale par M. Gendreau-Massaloux et P. Laurens, Genève, L'âge
D'Homme, 1983.
Gramigna, Vincenzo,
Del governo tirannico e regio...,
Naples, 1615.
— Il
segretario, Florence, 1620.
Grotius, Hugo, Prolégomènes
au droit de la guerre et de la paix, trad. fr. P. Pradier-Fodéré, Presses
Universitaires de France, Paris, 1999.
—
Le
droit de la guerre et de la paix... trad.
fr. Jean Barbeyrac, Amsterdam, 1724.
Guarini, Battista,
Del Segretario, Venetia, R. Megietti,
1594.
Guazzo, Stefano, La
civil conversazione, Venise, Altobello Salicato ; ed. Amedeo Quondam, II t.,
Moena, Panini, 1993.
Gravina, Domenico,
Ad discernendas veras a falsis visionibus
et revelationibus basanitès hoc est lapis lydius, Naples, Bonini, 1638.
Guichardini,
Francesco, Ricordi; trad. fr. et
introd. J.-L. Fournel et J.-C. Zancarini, Avertissements
politiques, Paris, Cerf, 1988 .
Gülich, Johann D.
von, Larva iuridico-politica detecta sive
discursus iuridico-historico-politicus de simulatione et dissimulatione,
Osterode, 1688.
Heinsius, Daniel, De
Politica sapientia oratio, Lugduni Batavorum, Ludovicum Elzeverium, 1614.
Hobbes, Thomas, The
English Works, 11 vols et Opera
philosophica quae latine scripsit omnia, 5 vols, sous la direction de Sir W.
Molesworth, London, 1839-45, reprint Verlag Aalen, 1961.
Home, David, Le
Contr'assassin, Ou Réponse à l'Apologie des Jésuites, faite par un Père
de la compagnie de Jésus de Loyola & réfutée par un très humble
serviteur de Jésus-Christ, de la Compagnie de tous les vrais Chrétiens,
1612.
Huber, Ulrich, De
Iure civitatis libri tres, 1673 ; Francfort et Lipse, 1708.
Hurtado, Tomas (Le
P.), Resolutiones orthodoxo-morales,
scholasticae, historicae, de vero, unico, proprio et catholico martyrio fidei...
quibus junguntur digressiones […] de restrictione mentali...,
Coloniae Agrippinae : apud C. ab Egmond, 1655.
Huygens,
Constantin, La secrétairie de son
excellence Monseigneur le Prince d'Orange, in Mémoires, par Th. Jorissen, La Haye, 1873.
— De
Briefmisseling, 1608-1689, P.P.
J.A. Worp, Gravenhage, 6 vols, 1911-1917.
Ingegneri, Angelo,
Del buon Segretario Libri III, Roma,
G. Faciotto, 1594.
James I, Political
Works, éd. Ch. H. McIlwain, Cambridge, Harvard University Press, 1918.
La Bruyère, Les
Caractères ou les Moeurs de ce siècle, suivis du Discours à l'Académie et précédés
de la traduction de Théophraste. Préface et notes de Georges Mongrédien,
Paris, Garnier, 1932.
La Mothe Le Vayer,
François, Dialogues faits à l'imitation
des Anciens, vers 1632, éd. A. Pessel, Fayard, collection Corpus des œuvres
de philosophie en langue française, 1988.
— Du
mensonge, Opuscules ou Petits traités,
II, 1647, et Œuvres, Dresde, 1756, t.
II, vol. I
—
De la crédulité, Œuvres,
Dresde, 1756, t. II, vol. II.
Laymann, Paul,
Theologia Moralis, in quinque libros partita, 2 vols, Munich, 1626.
Le Bret, Cardin, De
la souveraineté du roi, de son domaine et de sa couronne, Paris, J.
Quesnel, 1632.
Le Petit, Claude, Œuvres,
in Lachèvre, F., Les œuvres libertines
de Claude Le Petit, parisien, brûlé le 1er septembre 1662. avec notice
biographique, Paris, 1918 ; reprint Genève, Slatkine, 1968.
Lessius, Leonardus,
(Leys), De Justitia et Jure caeterisque
virtutibus cardinalibus libri IV, Ad 2. 2. D. Thomae, a quaest. 47 usque ad quaest. 171, Louvain,
1605.
— De
Antichristo et ejus praecursoribus disputatio apologetica gemina, qua refutatur
praefatio monitoria, falso, ut creditur, adscripta Magnae Britanniae regi...,
Anvers, Plantin, 1611.
— De
Providentia Numinis et animi immortalitate libri duo, adversus atheos et
politicos..., Anvers, Plantin, 1613.
Limborch, Philippe
de, Historia Inquisitionis, cui
subjungitur liber sententiarum inquisitionis Tholosanae..., Amsterdam, 1692.
Lipse, Juste, Justi
Lipsii Politicorum sive Civilis doctrinae libri sex, qui ad principatum maxime
spectant...., Lugduni batavorum, ex officina plantiniana...,1589.
Les six livres des politiques, ou
Doctrine civile de Justus Lipsius, ou il est principalement discouru de ce qui
appartient à la principauté par Charles Le Ber..., La Rochelle, H. Haultin, 1590.
Les politiques ou doctrine civile,
trad. Charles le Ber, édition de Paris, 1597, rééd. du liv. IV, Presses
Universitaires de Caen, Bibliothèque de philosophie morale et politique, 1994.
—
De Constantia in publicis malis
(1584). De la Constance dans les
maux publics, traduction Lucien Du Bois, Bruxelles, 1873
Louis XIV, Le
métier de roi (réédition des Mémoires
de Louis XIV), Paris, Editons de Kerdraon, 1987.
Malderus, Johannes
Van Malderen dit, Joannis Malderi,... Tractatus
de restrictionum mentalium abusu, Antverpiae : apud B. Moretum et Vam J.
Moreti et J. Meursium, 1625.
Malvezzi, Virgilio,
Discorsi sopra Cornelio Tacito,
Venise, Marco Ginami, 1622.
— Il
Romulo, Bologna, Clemente Ferroni, 1629 ; tr. fr. Le Romulus, avec des considérations politiques et morales sur sa vie,
Paris, J. Le Bouc, 1645.
— Il
Tarquinio Superbo, Bologna, Clemente Ferroni, 1632 ; tr. fr. par Louis de
Benoist, Réflexions sur la vie de Tarquin,
dernier roi de Rome, Avignon, 1642.
— Davide
Perseguitato, Bologna, Giacomo Monti, 1634 ; tr. fr. par Louis de Benoist, David
persécuté, Avignon, 1646.
Mancini, Vicentio,
De Iuramento eiusque vi et effectu...,
Roma, 1601 [5e partie, sur le parjure]
Marandé, Léonard,
Traité sur la feintise, in (du même)
Morales Chrétiennes, Paris, 1648.
Marnix, Philippe
(Marnix de Sainte-Aldegonde), Œuvres,
Genève, Slatkine, 1971, 6 t. en 3 vol.
Marquez, Juan, El
gobernador cristiano, deducido de las vidas de Moyen y Josué, Salamanque,
1612 [en particulier liv. II, chap. 7, § 2]
Marulic, Marko, De
bene beateque vivendi institutione per exempla sanctorum, Venise, 1507 (1ère
éd.). Trad. française expugée :Le trésor
sacré des hommes illustres... en six livres par Marc Marville...., Douay,
1604. [le Liv. IV, chap. 4, consacré à la vérité et au mensonge est entièrement
réécrit].
Mason, Henry, The
New Art of lying, covered by Jesuits under the vaile of Equivocation, discovered
and disproved..., Londres, 1624.
Mazarin, Jules, Lettres
du cardinal Mazarin pendant son ministère, recueilies et publiées par M.
A. Chéruel, Paris, Imprimerie nationale, 1872-1906.
Mazarin, Jules,
[?] Brevarium politicorum secundum
rubricas mazarinicas, Coloniae Agrippinae, Joannis Selliba, 1684 ; Brevario
dei politici secondo il Cardinale Mazzarino, ed. G. Macchia, Milan, 1989 ;
Brévaiaire des politiciens, trad. du latin par Florence Dupont,
Langres, Café-Clima Editeur, 1984.
[Mazarinades]
La Fronde : contestation démocratique et misère paysanne. 52
mazarinades présentées par Hubert Carrier, Paris : ÉDHIS, 1982.
Mazzolini, da
Prierio, Silvestro, OP, Summa
Summarum quae Sylvestrina dicitur, Bologna, 1514.
Medina, Bartolomé
de, Breve istruttione de' confessori,
come si debba amministrare il sacramento della penitenza…, Salamanca,
1579, Instructio confessariorum sive summa
casuum conscientiae, Coloniae, 1601 [l. I, § 36 : Materia de secretis,
p. 300-306].
Menochio, Stuore
ovvero Trattenimenti eruditi [chap. sur le mensonge, demander à A. R.
Capoccia]
Micanzio,
Fulgenzio, Annotazioni e pensieri, in Storici
e politici veneti del Cinquecento e del Seicento, éd. G. Benzoni, T. Zanato,
Milano-Napoli, Ricciardi, 1982, p. 757-863.
Milton, John, De
Doctrina Christiana; Londres, 1825 ; trad. J. Carey : Two
Books of Investigations into Christian Doctrine, drawn from the sacred
Scriptures alone, Complete Prose Woks,
New-Haven, 1953— , t. VI, 1973.
— Commonplace Book,
inComplete Prose Woks, t. I.
— Écrits politiques
suivis de La Liberté à double tranchant, trad. M.-M. Martinet, Paris-Berlin,
coll. Littérature et politique, 1993.
Mirandola,
Antonio, Ragion di Stato del presidente
della Giudea nella Passione di Cristo, Bologna, 1630
Molière, Œuvres
Complètes, I, éd. Georges Couton, Gallimard, Pléiade, 1971.
Morton, Thomas, An
exact discoverie of romish doctrine in the case of conspiracie and rebellion, by
pregnant observations [...], Londres, 1605.
— A
full satisfaction concerning a double romish iniquitie, Londres, 1606.
— A
Preamble unto an Incounter with P. R., the Author of the deceitful Treatise of
Mitigation : concerning the Romish Doctrine both in question of Rebellion and of
Aequivocation, Londres, 1608.
—The
encounter against M. Parsons, by a review of his last sober reckoning, and his
exceptions urged in the treatise of his mitigation, Londres, 1610.
Muret,
Marc-Antoine, Opera Omnia, III vol.,
Lipse, 1834 ; reprint, Genève, 1971.
Naudé, Gabriel, Le
Marfore ou discours contre les libelles, Paris, 1620 ; Paris-Zanzibar,
Paris, 1997.
—
Bibliotheca mystica clarissimi viri
Ludovici Servini…, s. l., 1626.
—
Considérations politiques sur les coups
d'État (éd. de 1667, Paris), précédé de Pour
une théorie baroque de l'action politique par Louis Marin, Paris, Les éditions
de Paris, 1988 ; Considérations
politiques sur les coups d'Etat, (copie de Rome, 1639), Introduction et
notes par Françoise Charles-Daubert, Hildesheim, Olms, 1993.
— Apologie
pour tous les grands personnages faussement soupçonnés de magie, Paris, F.
Targa, 1625 ; reprint, Gregg, 1976 ; éd. critique in J. Prévot (éd.), Libertins
du XVIIe siècle, Paris, Gallimard, 1998, t. I.
—
Bibliographia politica. Ad Nobiliss. Et
Eruditiss. Virum Iacobum Gafarellum, Venise, 1633 (reprint, Turin, 1961) ;
La Bibliographie
Politique du Sr. Naudé contenant les livres et la méthode nécessaire à
estudier la politique…, trad. Ch. Challines, Paris, 1642 ; Bibliografia
politica, éd. Bosco, Domenico
(texte latin, traduction italienne et appareil critique), Roma, 1997.
—
Instruction à la France sur la vérité
de l'histoire des Frères de la Roze-Croix, Paris, 1623, Gutenberg reprints,
Paris, 1979.
—
Addition à l'histoire de Louys XI,
texte revu par Yves-Charles Zarka et Robert Damien, Paris, Fayard, 1999.
— An
liceat Medico fallere aegrotum, Quaestio
Iatrophilologica IV. Roma, 1635. Repris in Pentas Quaestionum iatro-philologicarum, Genève, S. Chouët, 1647,
p. 107-151.
—
Considérations politiques sur la Fronde.
La correspondance entre Gabriel Naudé et le Cardinal Mazarin, éd. par K.
W. Wolfe et Ph. J. Wolfe, Biblio 17, Papers
on French Seventeenth Century Literature, Paris, Seattle, Tübingen, 1991,
vol. 64.
—
Lettres inédites écrites d'Italie à
Peiresc, publié et annoté par Ph. Tamizey de Larroque, Paris, 1887
—
Lettres de Naudé à Grémoville, éd.
K. Willis Wolfe - Ph. Wolfe, Paris-Seattle-Tübingen, 1986.
—Naudaeana,
Amsterdam, 1701.
Nicolas, Augustin,
Si la Torture est un moeyen seur a
verifier les crimes secrets. Dissertation morale et juridique, Amsterdam,
1682 ; Marseille, Lafitte reprints, 1982.
Nicole, Pierre, Instructions
théologiques et morales sur le premier commandement du Décalogue où il est
traité de la foi, de l'espérance et de la charité… Bruxelles, E. H.
Fricx, 1710, 2 vol. [p. 158 et 235].
—
Traité des Rapports, in Essais
de morale contenus en divers traitez sur plusieurs devoirs importans, troisième
volume, Paris, Guillaume Desprez, 1675 [en particulier sections I-XV].
Nifo, Agostino, De
regnandi peritia, édition bilingue, Paul Larivaille, Simone Pernet-Beau, Une
réécriture du Prince de Machiavel, le De
regnandi peritia de Agostino Nifo, Documents du Centre de Recherches de
Langue et Littérature Italiennes n° 37, Université Paris X, Nanterre, 1987.
Opstraet, Jan, De
Aequivocatione et restrictione mentali in Denuntiatio
duodecima [-decima sexta] doctrinae RR. Patrum collegii anglicani Societatis
Jesu Leodii. - Denuntiatio decima septima ubi doctrina RR. Patrum collegii
anglicani Societatis Jesu Leodii... tota simul colligitur et iterum Sedi
apostolicae denuntiatur, sl, sd.
Orabio de Castro, Èpître
invective, in Gebhardt, Carl, Juan de Prado, 1923, repris in Ansaldi,
Saverio, éd., Spinoza, judaïsme et
baroque, Paris, Presses de l'Université Paris-Sorbonne, 2000, p. 45-64.
Orologgi, Giuseppe,
L'inganno. Dialogo, Vinegia, Giolito
de' Ferrari, 1562.
Palazzo, Antonio, Discorso
del governo e della ragion vera di stato, Venise, 1606, trad. fr. d'A. de
Vallières, Discours du gouvernement et de la raison vraie d'Etat, Douai, 1611.
Palingène (Pier
Angelo Manzolli, dit Marzello Palingenio Stellato), Le zodiaque de la vie (Zodiacus vitae), texte latin établi, traduit
et annoté par Jacques Chomarat, Genève, Droz, 1996.
Pallavicino,
Ferrante, La retorica delle puttane,
Venise, 1642 ; édition critique de Laura Coci, Parme, 1992.
Pascal, Blaise, Œuvres
complètes, éd. présentée, établie et annotée par Michel Le Guern,
Paris, Gallimard 1998-2000, 2 t.
Pasquier, Étienne,
Le Pour-Parler du Prince, — 1560 ;
présenté par A. Coulombel et Ph. Desan, in Corpus, n° 28, 1995, p. 173-218.
—
Pourparlers. Edition critique
accompagnée d'un commentaire par B. Sayhi-Périgot, Paris, Honoré Champion,
1995.
Patin, Guy, Lettres,
éd. J; H. Reveillé-Parise, Paris, Baillière, 1846.
Patrizzi,
Francesco, De regno et regis institutione, Paris, 1511.
Peregrini, Matteo,
Che al savio è convenevole corteggiare,
Bologna, 1625, trad. française, Le sage en cour, 1639 [dernier chapitre : Se al savio sia dicevole la finzione].
Pérez, Antonio, Jus
publicum, quo Arcana et Jura Principis exponuntur, Amsterdam, 1657.
— Suma
de preceptos justos, necesarios y provechosos en consejo de Estado al Rey Felipe
III siendo principe, éd. M. Santos, Barcelone, Anthropos, 1992.
Perkins, William, The
Workes, Londres, J. Legatt, 1635, 3 vol.
Persico, Panfilo, Del
Segretario… libri IV, Venetia, Heredi di G. Zenaro, 1629.
Persons (Parsons),
Robert, Brief discours contayning certayne
reasons why catholiques refuse to go to church, 1580.
—
A treatise tending to mitigation tovvardes
catholicke-subiectes in England [...] against the seditious wrytings of Thomas
Morton, minister, whose two false and slaunderous groundes, pretended to be
drawne from catholicke doctrine & practice, concerning Rebellion and
Equivocation are overthrowne and cast upon himself, Londres, 1607.
Pigna, Giovanni
Battista Il Principe, Venise, 1561.
Pio, Alberto, Prince
de Carpi, Tres et viginti libri in locos lucubrationum variarum D. Erasmi
Roterodami, Paris, Badius, 9 mars 1531.
Pithoys, Claude, La
Descouverture des faux possedez. Tres utile pour recognoistre & discerner
les simulations, feintises & illusions; d'avec les vrayes & reêles
possessions diaboliques..., Paris, Germain Nobily ; in P. J. S. Withmore, A Seventeeth-Century exposure of Superstition, select texts of C.
Pithoys, La Hague, M. Nijhoff, 1972.
Pontano, De
Prudentia, chap. De simulatione et dissimulatione, liv . III, Naples, 1512.
Pucci, Benedetto Discorso
sopra la personna del segretario, in Nuova idea di lettere usate nella
segreteria de' Principi e Signori, Viterbe, V. Castellano, 1619.
Pucci, Francesco, Forma
d'una repubblica catolica, publication intégrale in L. Firpo,
Gli scritti di Francesco Pucci, Memorie
dell'Accademia delle Scienze di Torino, serie 3a, t. 4, parte II, n. 3, p.
263-285.
— Lettere, Documenti e testimonianze, éd.
L. Firpo e R. Piattoli, Firenze, 1955.
Pufendorf, Samuel,
Le droit de la nature et des gens,
trad. J. Barbeyrac, Bâle, 1732 (Caen, 1987).
— Les
devoirs de l'homme et du citoyen, Amsterdam, 1745 [l. 1, ch. X]
Quevedo y Villegas,
Francisco de, Obras completas, t. 1 et
2, ed. Aguilan, Madrid, 1990.
Raynaud, Théophile,
Splendor veritatis moralis, collatus cum tenebris mendacii, & nubilo
aequivocationis ac mentalis restrictionis, addita depulsione calumniarum, quibus
Ioannes Barnesius (...) Leonardum Lessium S.
I. Theologum oneravit, Lugduni
: apud A. Berterium, 1627 ; Disputatio de
Veritate Morali, cum Mendacio et Locutionibus Aequivocis ac Mente Restrictis
Comparata, in Opera Omnia, 19
vols., Lyons, 1665, vol. 14.
— De
Monitoris ecclesiasticis ad extorquendam restitutionem aut revelationem...,
Lyon, 1636.
Régnault, Valère,
De prudentia et caeteris in confessio
requisitis, Lyon, 1610. Trad. fr. De
la prudence des confesseurs..., Rouen, 1634.
Renato, C., Opere,
documenti e testimonianze, éd. A. Rotondò, De Kalb and Chicago, 1968.
Retz (Paul de
Gondi, Cardinal de Cardinal de), Œuvres,
Paris, Gallimard, 1984.
—Discours
sur l'hypocrisie, éditions sulliver, 1997.
Ribadeneira, Pedro
(Rivadeneira), Princeps christianus,
adversus Nicolaum Machiavellum ceterosque hujus temporis politicos a Petro
Ribadeneira, nuper hispanicè nunc latinè a P. Joanne Orano, ... Antverpiae,
apud J. Trognaesium, 1603 ; Traité de la
religion que doit suivre le prince chrestien et des vertus qu'il doit avoir pour
bien gouverner et conserver son Estat, contre la doctrine de Nicolas Machiavel
et des politiques de nostre temps... traduit par le P. Antoine de Balinghem,
.... Douay, J. Bogart, 1610 (éd. Chr. Frémond et H. Méchoulan, Fayard,
1996).
Richelieu,
Armand-Jean du Plessis, cardinal de. Mémoire...
écrit de sa main, de l'année 1607 ou 1610, éd. par A. Baschet, Paris,
1880.
— Testament
politique, éd. Françoise Hildesheimer, Paris, Société de l'Histoire de
France, 1995.
Roccabella,
Tommaso, Prencipe deliberante, Venise,
Pinelli, 1628.
Rosa, Salvator, Il
teatro della politica. Sentenziosi afforismi della prudenza, éd. G. Baroni,
Bologna, Commissione per i testi di lingua, 1991.
Rosello, Paolo, Dialogo
de la vita de' cortigiani intitolato La patientia, Venise, Comin da Trino,
1549.
Rossi, Pio, Convito
morale per gli etici, economici, e politici…, portata
prima, Venise, 1639 et seconda, 1657; quelques extraits de la portata seconda in Calcagnini et autres, Elogio della menzogna, Palerme, 1991, trad. Fr., M. Gallot, Dictionnaire
du mensonge, Le Passeur, Nantes, 1993.
Sá, Emmanuel, Les
aphorismes des confesseurs, Paris, Chaudier, 1601.
Saavedra-Fajardo,
Diego de, Empresas políticas : Idea
de un príncipe político-cristiano, 1640 ; ed. Francisco Javier Diez de
Revenga, Barcelone, 1988.
Saint-Evremond, Œuvres
en proses, éd. A. Ternois, Paris, 1962, 4 vol.
Saint-Réal, De
l'usage de l'histoire (1671), éd. R. Démoris et Ch. Meurillon, Gerl
17/18, Paris, 2000.
Sainte-Beuve,
Jacques de, Résolutions de plusieurs cas
de conscience touchant la morale et la discipline de l'Église…, 3 vol.,
Paris, Desprez, 1689, 1692 et 1704.
Sanchez, Thomas, Opus
morale in praecepta Decalogi sive summa cassium conscientiae, 2 t., Paris,
1615-1622.
Sansovino,
Francesco, Del Segretario… libri IV,
Venetia, Rampazetto, 1554 ; Del
Segretario… libri VII, Venetia, Al segno della luna, 1575.
—L'avocato
e il segretario, intro. P. Calamandrei, Florence, Le Monnier, 1942.
Sartonio,
Evangelista, Essercitio politico de'Grandi
Ecclesiastici et Secolari, Bologna, 1628.
— Il
Cittadino di Repubblica regolare sotto il titolo di Pensieri politici ovvero
avvedimenti civili, Bologna, 1625
Sarpi, Paolo,Opere,
ed. G. et L. Cozzi, Milan-Naples, 1969.
— Un
carteggio inedito di Fra Paolo Sarpi con l'ugonotto Francesco Castrino,
Venise, 1928.
— Lettere ai Gallicani,
éd. B. Ulianich, Wiesbaden, F. Steiner, 1961.
— Pensieri,
éd. G. et L. Cozzi, Turin, Einaudi, 1976.
— Istoria
del concilio tridentino seguita dalla Vita del padre Paolo, Turin,
Einaudi,1976.
— Pensieri
Naturali, metafisici e matematici, éd. L. Cozzi et L. Sosio, Milan/Naples,
Ricardo Ricciardi, 1996.
Schopp, Gasparo (Schoop,
Schopius), Paedia politices sive suppetiae
logicae scriptoribus politicis latae..., Romae, ex. typ. Andreae Phaei,
1623.
Schott, Andrea,
S.J., De bono silentii religiosorum et
saecularium libri II, Antverpiae, apud P. et I. Belleros Fratres, 1619.
Scudéry, Georges
de, Le Prince déguisé. La
mort de César, éd. Évelyne Dutertre et Dominique Moncond'huy, Paris,
1992.
Scudéry,
Madeleine de, Conversations sur divers
sujets, Paris, Barbin, 1680 (De la
dissimulation et de la sincérité, t. I, p. 359-384).
— Conversations nouvelles sur divers
sujets, Paris, Barbin, 1684 (Du mensonge,
t. I, p. 396-455).
—
Choix de Conversations, éd.
Phillip J. Wolfe, Ravenna, Longo, 1977 [contient De
parler trop et trop peu et De
l'hypocrisie].
Senault, Jean-François,
De l'usage des passions, Fayard,
Corpus des œuvres de philosophie en langue française, Paris, 1987.
— Le
Monarque ou les devoirs du souverain, Paris, 1661.
Sepúlveda, Juan
Ginés, De Ratione Dicendi Testimonium in
Causis Occultorum criminum Dialogus, Valladolid, 1538. In .... Opera,
4 vols., Madrid, 1780, vol. 4.
Silvatici, Gian
Battista, (Silvaticus), De iis qui morbum
simulant deprehendis liber, Milan, 1595 ; Francfort, 1671.
Sisto da Siena, Bibliotheca
sancta, Cologne, ap. Maternum Cholinum, 1586. [compilation de textes
patristiques sur le mensonge officieux d'Origène à Priscillien, lib. V, anno
CVII sur Gen. XXVII, 19]
Soto, Domenico de,
Reflectio de ratione tegendi et detegendi
secretum, Brixiae, 1582.
— De
Iustitia et Iure, Salamanque, 1556.
Sozzini, L., Opere,
éd. A. Rotondò, Florence, 1986.
Suarez, Francisco,
Opus de virtute et statu religionis,
1609, vol. II, Trait. V : de Juramento et
Adjuratione, in Opera Omnia, 24
vols, Paris, 1859, vol. 14.
— De
Poenitentia, 1602, in ed. Vives, t. XXII.
Spee, Friedrich, Cautio
criminalis seu de processibus contra sagas liber. Ad magistratus Germaniae hoc
tempore necessarius..., Rinteln, Petrus Lucius. Trad fr. Ferdinand Bouvot, Advis
aux criminalistes sur les abus qui se glissent dans les procès de sorcelerie, dédiés
aux magistrats d'Allemagne. Livre très nécessaire en ce temps-icy, à tous
juges, conseillers, confesseurs (tant des juges que des criminels),
inquisiteurs, prédicateurs, advocats et mêmes aux médecins, Lyon, Claude
Prost, 1660.
Strozzi, Niccolò,
Avvertimenti necessari per i cortigiani...,
présenté par J. Woodhouse, Studi
Secenteschi, XXIII, 1982, p. 140-193.
Tahureau, Jacques,
Dialogues, éd. M. Gauna, Genève,
1981.
Tasso, Torquato, Il
Malpiglio, ovvero della Corte, éd. B. Maier, in Opere, Milan, Rizzoli,
1965, voL. 5.
— Il
secretario, trattato 1° e 2°, in Gioie
di rime e prose…, G. Vasalini, Ferrara, 1587.
Taylor, Jeremy, Ductor
Dubitantium or the rule of conscience in all her generall mesures...,
Londres, 1660; The Whole Works of Jeremy Taylor, by Reginald Heber, 15 vols.,
Londres, 1828- , t. 13, 1839.
The
Serpent and the Dove..., The Whole Works,
t. VI.
Taylor, John
(1580-1653), A satyre against,
equivocation, mentall reservation and detestable dissimulation, in Works
of John Taylor the Water Poet not included in the folios volume of 1630,
London, Printed for the Spenser Society, 1870, p. 22-28.
Tesauro,
Emmanuelle, Cannochiale aristotelico,
Venise, 1654 ; Venise, 1688.
Testi, Fulvio, Lettere,
éd. L. Doglio, 2 vol, Bari, 1967.
Theophrastus
redivivus, éd. G. Canziani et G.
Paganini, 2 vol., Florence, 1981-1982.
Théveneau, Adam, Morales,
Paris, 1607.
Thomasius,
Christian, Introductio ad philosophiam
aulicam, vorwort von Werner Schneiders, Personen-und Sachregister von Martin
Schewe, Olms, Hildesheim-Zürich- New-York, 1993.
Thomassin, Louis,
Prêtre de l'Oratoire, Traité de la vérité
et du mensonge; des jurements et parjures, Paris, François Muguet, 1691.
Toledo, Francisco
de (Franciscus Toletus), Instructio
sacerdotum, summam casuum conscientiae complectens, Lyon, 1601.
Trithemius,
Joannes, Polygraphia, Haselberg de Aia,
1518; Polygraphie et universelle escriture
cabalistique de Jean Trithème, traduit par Gabr. de Collange, Paris, 1561.
Tyndale, William, Expositions
and Notes on sundry portions of the Holy Scriptures, together with the Practice
of Prelates, ed. by H. Walter, Cambridge, 1849 [p. 57-58 sur le mensonge
permis].
Vanini, Giulio
Cesare, Opere, éd. G. Papuli e F. P.
Raimondi, Congedo editore, Galatina (Lecce), 1981 (1990 : Fondazione Credito
Popolare Salentino per gli studi sul Salento).
— Anfiteatro
del'eterna providenza, éd. F. P. Raimondi e L. Crudo, Congedo editore,
Galatina (Lecce), 1981.
— I
meravigliosi segreti della natura, regina e dea dei mortali, éd. F. P.
Raimondi, Congedo editore, Galatina (Lecce), 1990.
—
Œuvres philosophiques, traduction de
Xavier Rousselot, Paris, 1842.
Vienne, P. De, Le
philosophe de Court [1547], éd. P. M. Smith, Genève, 1990.
Vigenère, Blaise
de, Traité des chiffres ou secrètes manières
d'écrire, Paris, Abel L'Angelier, 1686 ; reprint Paris, Guy Trédaniel
éditeur, 1996.
Vulson de la Colombière, Marc de, Traité de la
Physiognomie, in Le Palais des
curieux..., Paris, 1666.
Zacchia, Paolo, Quaestiones
medico-legales, Roma, 1628 (De morborum simulatione, lib. III, tit. II, qu.
10 : Quaestio de morbos dissimulantibus) ; ed. Lugduni, 1726, t. I,
p. 243-260.
La
3e édition, faite par L. Allacio, contient une lettre de Naudé à l'auteur,
Amsterdam, 1651.
Zinano, Gabriele, Della
Ragione de gli stati libri XII... dove si tratta di tutte le spetie, e forze de
gli artificij, intorno a tutti gli affari de gli stati, e de'modi d'acquistarli,
e stabilirli, e perche si sogliono corrompere, e mutare, si dicono le cagioni, e
si dimostra l'arte del conservarli... con due trattati, uno del segretario, l'altro
del consigliere..., Venetia, G. Guerigli, 1626
Zuccolo, Ludovico,
Della ragione di stato, Venise, 1621;
extraits in B. Croce et S. Caramella (éd.), Politici e moralisti del Seicento, Bari, 1930, p. 25-41.
—Considerazioni
politiche sopra cento oracoli di illustri personaggi antichi, Venise, Marco
Ginammi,1621.
—Discorso
dell'onore, della gloria, della riputazione, del buon concetto, Venise,
1623.
Zucchi,
Bartolomeo, L'idea del Segretario,
Venise, 1606 (3e éd.).